دور الفقه في تقنين السلوك السوي لدی المكلَّفين وأثره في تعزيز الأمن

نوع المستند : مقالات علمی پژوهشی

المؤلفون
1 أستاذ مساعد في قسم الدراسات الإيرانية، كلية الدراسات العالمية، جامعة طهران، طهران، إيران
2 دكتوراه في دراسات نهج البلاغة بجامعة دارالحديث والباحث في الجامعة العليا للدفاع الوطني، طهران، إيران
المستخلص
يُعَدُّ الفقه الإسلامي، بوصفه علمًا معياريًا، فضلًا عن بيانه للتكاليف الفردية، ذا دورٍ فعّالٍ في تنظيم السلوكيات الاجتماعية للمكلَّفين. ومن الوظائف الأساسية للفقه جعلُ سلوك المكلَّفين سلوكًا سويًّا من خلال تشريع الأحكام، وتحديد الضوابط السلوكية، وترسيخ أنماط الفعل المشترك. وتُخرج هذه العملية السلوكيات من حالة التشتت والخضوع للأذواق الفردية، وتُنظّمها ضمن أطرٍ من المعايير الاجتماعية المستقرة. ومن جهةٍ أخرى، فإن الأمن، بوصفه مفهومًا عامًا ومتعدد الأبعاد، يتوقف على وجود النظام والاستقرار وقابلية التنبؤ في سلوك الفاعلين الاجتماعيين. تسعى هذه المقالة من خلال منهجٍ وصفي تحليلي أولًا إلى بيان آليات الفقه في جعل سلوك المكلَّفين سلوكًا سويًّا، ثم تُظهر كيف تسهم هذه العملية، عبر تقليل التعارض، وتعزيز الثقة، وإيجاد نظام سلوكي منظم، في الارتقاء بالأمن في معناه الاجتماعي والمعياري. وتشير نتائج البحث إلى أنه يمكن النظر إلى الفقه بوصفه نظامًا مُنتِجًا للمعايير، يؤدي - من خلال تنظيم سلوك المكلَّفين - وظيفةً أساسيةً في تحقيق الأمن الاجتماعي وتعزيزه.
الكلمات الرئيسية
الموضوعات الرئيسية

-      القرآن الكريم
-      افتخاري، اصغر(1391)، ارزیابى سیاست ضد ایرانی «غرب»؛ رویکردی امنیتی، جستارهای سیاسی معاصر، شماره 5.
-      محمدی ری‌شهری، محمد(1387)، فرهنگ نامه مسجد، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث.
-      الحكيم، سيد محسن (د.ت)، مستمسك العروة الوثقى، قم: دار إحياء التراث العربي.
-      خوشنودی، هادی و مصطفی‌ پور، احسان(1403)، «واکاوی نقش فقه امامیه در تأمین امنیت اجتماعی با تأکید بر ظرفیت قواعد فقهی»، مجله آفاق امنيت، شماره 64.
-      شهيدثاني، زين الدين(1398ق)، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
-      ذوالفقاری، اکبر و همكاران(1399)، «فرا تحلیل نقش مؤلفه‌های دین‌داری در احساس امنیت اجتماعی»، فصلنامه علمي امنيت ملي، شماره 38.
-      فيض كاشانى، محسن(1406ق)، الوافي، اصفهان‌: كتابخانه امام أمير المؤمنين على عليه السلام‌.
-      رفاعي، محمد نسيب(1399ق)، التوصل إلى حقيقة التوسل، بيروت: دار لبنان للطباعة والنشر.
-      رهدار، مجتبي و همكاران(1397)، «نقش دین بر مراقبت های اجتماعی»، مجله مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، شماره 3.
-      سبحانی، جعفر(د.ت)، آیین وهابیت، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
-      شعبانعلی، محمد حسن و مرادی محمد(1402)، «تأثیر باورهای دینی بر تأمین امنیت فرهنگی» نشریه مطالعات فرهنگی پلیس، شماره 39.
-      شفیعی نیا، محمد و رئیسی دهکردی، اردشیر(1392)، «نقش دین در امنیت داخلی»، فصلنامه امنیت ملی، شماره 9.
-      شهيد اول، محمد(بي‌تا)، الدروس الشرعية في فقه الإمامية، قم: مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين.
-      شيخ انصاري، مرتضي(بي‌تا)، كتاب المكاسب، قم: تراث الشيخ الأعظم.
-      شيخ بهايي، محمد(1429ق)، جامع عباسي، قم: جامعه مدرسين حوزه علميه قم، دفتر انتشارات اسلامى‌.
-      الطباطبايي يزدي، سيد كاظم(1420ق)، العروة الوثقى، قم: مؤسسة النشر الإسلامي.
-      عاملي، سيدجواد(1419ق)، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلامة، قم: مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين.
-      العاملي، شيخ حرّ(د.ت، وسائل الشيعة، قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث.
-      عشایری، طاها و همکاران(1403)، «مطالعه تأثیر میزان دین‌داری بر احساس امنیت اجتماعی: فراتحلیل پژوهش‌ها در بازه زمانی ۱۳۸۷ الی ۱۴۰۰»، فصلنامه علمي مجلس و راهبرد، شماره 118.
-      العلامة الحلي، حسن بن يوسف(د.ت)، مبادئ الوصول الى علم الاصول، قم: دار الأضواء.
-      قاسمی، عبد الله (1389)، «نقش هویت دینی در امنیت ملی»، قم: دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام.
-      كاشغ الغطاء، جعفر(بي‌تا)، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغرّاء، قم: مركز النشر التابع لمكتب الاعلام الاسلامي.
-      الكليني، محمد بن يعقوب(1407ق)، الكافي، تهران: دار الكتب الإسلامية.
-      لكزايي، نجف و همكاران(1395)، «امنيت ملي دولت اسلامي از منظر فقه شيعه»، مجله سياست متعاليه، شماره 14.
-      مجلسي، محمدتقي(1406ق)، روضة المتقين، قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى كوشانبور.
-      محدث نوري، حسين(د.ت)، مستدرك الوسائل، قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث.
-      مشعشعی، مریم و همكاران(1403)، «راهکارهای تأمین امنیت انتظامی، سیاسی و امنیت پایدار جمهوری اسلامی ایران از منظر فقه امامیه»، نشریه مطالعات راهبردی ناجا، شماره 31.
-      مكارم شيرازي، ناصر(1353)، تفسير نمونه، تهران: دارالكتب الاسلاميه.
-      میر محمدتبار، سید احمد(1403)، «دین و امنیت فرهنگی: بررسی رابطه مشارکت در اجتماعات دینی و امنیت فرهنگی در جوانان شهر ساری»، دین و ارتباطات (نامه صادق)، شماره 65.
-      نجفي، محمد حسن(1362)، جواهر الكلام، بيروت: دار إحياء التراث العربي.
-      نخعی پور، قاسم و سعیدی، محمدعلی(1396)، تبیین حکم امضایی و تأثیر آن در استنباط احکام فقهی، آموزه های فقه مدنی، شماره 16.
-      نیکزاد، عباس(1381)، «دین و امنیت»، رواق اندیشه، شماره 15.
-      یاری، حامد و هزار جریبی، جعفر(1391)، بررسی رابطه احساس امنیت و اعتماد اجتماعی در میان شهروندان(مطالعه موردی ساکنان شهر کرمانشاه)، پژوهش هاي رابردي مسائل اجتماعي، شماره 4.
-      Bigo, D. (2008). "International Political Sociology". In P. Williams (Ed.), Security Studies: An Introduction. New York: Routledge.
-      Buzan, B. (1983). People, States and Fear: The National Security Problem in International Relations. London: Wheatsheaf Books.
-      Buzan, B., Wæver, O., & De Wilde, J. (1998). Security: A New Framework for Analysis. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.
-      Hansen, L. (2000). "The Little Mermaid's Silent Security Dilemma and the Absence of Gender in the Copenhagen School". Millennium: Journal of International Studies, 29(2), 285–306.
-      Posen, B. R. (1993). "The Security Dilemma and Ethnic Conflict". Survival, 35(1), 27-47.
-      Wæver, O., Buzan, B., Kelstrup, M., & Lemaitre, P. (1993). Identity, Migration and the New Security Agenda in Europe. London: Pinter Publishers.
-      Wilkinson, C. (2007). "The Copenhagen School on tour in Kyrgyzstan: Is securitization theory useable outside Europe?". Security Dialogue, 38(1), 5–25.
 
References
-       The Holy Qur'an.
-       Al-'Allamah al-Hilli, Hasan ibn Yusuf. (n.d.). Mabadi' al-Wusul ila 'Ilm al-Usul. Qom: Dar al-Adwa'.
-       Al-Hurr al-'Amili. (n.d.). Wasa'il al-Shi'ah. Qom: Mu'assasat Al al-Bayt li-Ihya' al-Turath.
-       Al-Kulayni, Muhammad ibn Ya'qub. (1407 AH). Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
-       Al-Shahid al-Awwal, Muhammad. (n.d.). Al-Durus al-Shar'iyyah fi Fiqh al-Imamiyyah. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.
-       Al-Shahid al-Thani, Zayn al-Din. (1398 AH). Al-Rawdah al-Bahiyyah fi Sharh al-Lum'ah al-Dimashqiyyah. Beirut: Dar al-Ta'aruf lil-Matbu'at.
-       Amili, Sayyid Jawad. (1419 AH). Miftah al-Karamah fi Sharh Qawa'id al-'Allamah. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.
-       Ashayeri, Taha, et al. (2024). "A Study of the Impact of Religiosity on the Sense of Social Security: A Meta-analysis of Studies Conducted between 2008 and 2021." Majles and Strategy Quarterly, No. 118.
-       Bigo, D. (2008). "International Political Sociology". In P. Williams (Ed.), Security Studies: An Introduction. New York: Routledge.
-       Buzan, B. (1983). People, States and Fear: The National Security Problem in International Relations. London: Wheatsheaf Books.
-       Buzan, B., Wæver, O., & De Wilde, J. (1998). Security: A New Framework for Analysis. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.
-       Eftekhari, Asghar. (2012). Assessment of the West's Anti-Iranian Policy: A Security Approach. Contemporary Political Essays, No. 5.
-       Fayd Kashani, Muhsin. (1406 AH). Al-Wafi. Isfahan: Imam Amir al-Mu'minin Ali Library.
-       Hakim, Sayyid Muhsin. (n.d.). Mustamsak al-'Urwah al-Wuthqa. Qom: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi.
-       Hansen, L. (2000). "The Little Mermaid's Silent Security Dilemma and the Absence of Gender in the Copenhagen School". Millennium: Journal of International Studies, 29(2), 285–306.
-       Kashif al-Ghita', Ja'far. (n.d.). Kashf al-Ghita' 'an Mubhamat al-Shari'ah al-Gharra'. Qom: Islamic Propagation Office Publishing Center.
-       Khoshnoudi, Hadi, & Mostafapour, Ehsan. (2024). "An Examination of the Role of Imami Jurisprudence in Ensuring Social Security with an Emphasis on the Capacity of Jurisprudential Maxims." Afaq-e Amniyat, No. 64.
-       Lakzaei, Najaf, et al. (2016). "National Security of the Islamic State from the Perspective of Shi'i Jurisprudence." Siyasat-e Mota'aliyeh, No. 14.
-       Majlisi, Mohammad Taqi. (1406 AH). Rawdat al-Muttaqin. Qom: Kushanbur Islamic Cultural Institute.
-       Makarem Shirazi, Naser. (1974). Tafsir-e Nemuneh. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
-       Mir Mohammadtabar, Sayyid Ahmad. (2024). "Religion and Cultural Security: Examining the Relationship between Participation in Religious Gatherings and Cultural Security among the Youth of Sari." Religion and Communications (Sadegh Letter), No. 65.
-       Mohammadi Reyshahri, Mohammad. (2008). Farhangnameh-ye Masjed (Encyclopedia of the Mosque). Qom: Dar al-Hadith Scientific and Cultural Institute.
-       Mosha'sha'i, Maryam, et al. (2024). "Strategies for Ensuring Law Enforcement, Political, and Sustainable Security in the Islamic Republic of Iran from the Perspective of Imami Jurisprudence." Strategic Studies of NAJA, No. 31.
-       Muhaddith Nuri, Husayn. (n.d.). Mustadrak al-Wasa'il. Qom: Mu'assasat Al al-Bayt li-Ihya' al-Turath.
-       Najafi, Mohammad Hasan. (1983). Jawahir al-Kalam. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi.
-       Nakha'i Pour, Qasem, & Saeidi, Mohammad Ali. (2017). "Explaining Confirmatory Rulings and Their Impact on the Derivation of Jurisprudential Rulings." Teachings of Civil Jurisprudence, No. 16.
-       Nikzad, Abbas. (2002). "Religion and Security." Ravaq-e Andisheh, No. 15.
-       Posen, B. R. (1993). "The Security Dilemma and Ethnic Conflict". Survival, 35(1), 27-47.
-       Qasemi, Abdullah. (2010). "The Role of Religious Identity in National Security." Qom: Baqir al-'Ulum University.
-       Rahdar, Mojtaba, et al. (2018). "The Role of Religion in Social Care." Journal of Applied Studies in Social Sciences and Sociology, No. 3.
-       Rifa'i, Muhammad Nasib. (1399 AH). Al-Tawassul ila Haqiqat al-Tawassul. Beirut: Dar Lubnan.
-       Sha'ban Ali, Mohammad Hassan, & Moradi Mohammad. (2023). "The Impact of Religious Beliefs on Cultural Security." Police Cultural Studies, No. 39.
-       Shafi'i Nia, Mohammad, & Raeisi Dehkordi, Ardeshir. (2013). "The Role of Religion in Internal Security." National Security Quarterly, No. 9.
-       Shaykh Ansari, Murtada. (n.d.). Kitab al-Makasib. Qom: Turath al-Shaykh al-A'zam.
-       Shaykh Baha'i, Muhammad. (1429 AH). Jami'-e Abbasi. Qom: Society of Seminary Teachers, Islamic Publications Office.
-       Sobhani, Ja'far. (n.d.). The Doctrine of Wahhabism. Qom: Islamic Publications Office.
-       Tabataba'i Yazdi, Sayyid Kazim. (1420 AH). Al-'Urwah al-Wuthqa. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.
-       Wæver, O., Buzan, B., Kelstrup, M., & Lemaitre, P. (1993). Identity, Migration and the New Security Agenda in Europe. London: Pinter Publishers.
-       Wilkinson, C. (2007). "The Copenhagen School on tour in Kyrgyzstan: Is securitization theory useable outside Europe?". Security Dialogue, 38(1), 5–25.
-       Yari, Hamed, & Hezar Jaribi, Ja'far. (2012). "Examining the Relationship between the Sense of Security and Social Trust among Citizens: A Case Study of the Residents of Kermanshah." Strategic Research on Social Issues, No. 4.
-       Zolfaghari, Akbar, et al. (2020). "A Meta-analysis of the Role of Religiosity Components in the Sense of Social Security." National Security Quarterly, No. 38.